Σεμινάριο: Το βλέμμα στην ιστορία της τέχνης
Το μάτι βρίσκεται παντού στην ιστορία της τέχνης. Από την κούπα του Εξεκία (540 π. Χ), στον αμνό του Θεού με τα επτά μάτια (όσα και τα πνεύματα του Θεού) ή στο ίδιο το μάτι του Θεού, μέχρι τον Magritte ή τον Man Ray και τα περίφημα δάκρυά του.
Στη φύση, στα όνειρα, στην τέχνη, στους μύθους όλου του κόσμου και σε πολλές μορφές μυστικισμού, το μάτι - καθρέφτης του Θεού - απεικονίζει το βλέμμα μας προς τα μέσα.
Η όραση ήταν πάντα ιερή. Έτσι έχει υμνηθεί και τραγουδηθεί από λαούς σε όλον τον πλανήτη και σε όλες τις εποχές. Ο Πολύφημος χάνει όλη του τη δύναμη επειδή χάνει την όρασή του.
Στο Δοκίμιο της ζωγραφικής, ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι επανειλημμένα επανέρχεται και τονίζει το θαύμα της κόρης του οφθαλμού.
Το μάτι, το αισθητήριο όργανο της όρασης των ζωντανών οργανισμών, είναι αστείρευτος επεξεργαστής εικόνων, χρωμάτων και μορφών, ενώ ταυτόχρονα έχει ιερό δεσμό με τη νόηση και το πνεύμα.
Ο καλλιτέχνης, εξετάζοντας σε βάθος κάθε δεδομένο που συνδέεται με τη μελέτη του μηχανισμού της όρασης, ανακαλύπτει και νέες οπτικές του φαινομενικού κόσμου.
Η κούπα του Εξεκία, 540 π. Χ.
Η κύλιξ, δημοφιλής στα συμπόσια, ήταν ένα μεγάλο ποτήρι με ένα πολύ φαρδύ μπολ. Γνωστός αγγειοπλάστης κυλίκων ήταν ο Εξηκίας. Αφού σχηματίζονταν χωριστά στον τροχό του αγγειοπλάστη, το μπολ και το στέλεχος θα τα άφηναν να στεγνώσουν. Στη συνέχεια, το μεγάλο ποτήρι θα τοποθετείτο ανάποδα για να στερεωθούν οι λαβές. Οι λαβές θα στέγνωναν σε αυτήν την ανάποδη θέση, δίνοντας στις λαβές μια μοναδική ανεστραμμένη καμπύλη όταν η κύλικα ήταν όρθια.
Αυτοί οι κύλικες, χρησιμοποιούνταν στα συμπόσια και βάφονταν συχνά με μεγάλα μάτια πάνω τους. Όταν έπιναν από αυτά τα μάτια, θα λειτουργούσαν ως μάσκα, όπως θα φορούσαν οι ηθοποιοί σε ένα έργο. Αυτά τα μάτια κοιτούσαν τους άλλους καλεσμένους, με τις λαβές να μοιάζουν με αυτιά. Η ελληνική λέξη για τη λαβή είναι «ους», που σημαίνει αυτί. Η αλλοιωμένη κατάσταση του νου που προέρχεται από την κατανάλωση αλκοόλ είναι ανάλογη με το να φοράς τη μάσκα κάποιου άλλου. Αυτή η σύνδεση ανάμεσα στο κρασί, τις μάσκες και τις ιστορίες που λέγονταν στα συμπόσια ενσωματώθηκαν στο θεό Διόνυσο, τον θεό του κρασιού και του θεάτρου.
Τα χρησιμοποιούσαν επίσης για την αποφυγή της βασκανίας. Οι συμποσιαστες ζητούσαν από τα εργαστήρια να ζωγραφίσουν στο εξωτερικό μέρος της κυλικος, ένα ζευγάρι αποτροπαϊκά μάτια, τα οποία, όταν ο συμποσιαστης σήκωνε την κύλικα για να πιει, έρχονταν σε οριζόντια θέση και αποσυντόνιζαν τις σκέψεις του συμποσιαστή που τα κοιτούσε!
Το Μάτι του Ρα είναι ένα από τα διασημότερα σύμβολα, τα οποία έχουν συσχετιστεί με την αρχαία αιγυπτιακή κουλτούρα και μυθολογία. Όντας υβρίδιο ανθρώπινου και γερακίσιου ματιού, το Μάτι του Ρα, με το αέναο ορθάνοιχτο βλέμμα του, αναδίδει κύρος και δύναμη απόλυτα ταιριαστά με τον άρχοντα των θεών. Είναι άξιο αναφοράς το γεγονός ότι ο αρχαίος αιγυπτιακός όρος για το «μάτι», ỉrt, φαίνεται να σχετίζεται ετυμολογικά με τον όρο ỉrỉ, που σημαίνει «δημιουργώ» ή «πράττω». Επομένως, το θεϊκό βλέμμα και εποπτεία ισοδυναμούσε με θεϊκή ενέργεια. Επιπλέον, ο όρος ỉrt είναι θηλυκού γένους, που ίσως εξηγεί γιατί το Μάτι του Ρα έχει πολλαπλές ενσαρκώσεις, οι οποίες είναι όλες μείζονες θεές στο αιγυπτιακό πάνθεον. Οι βασικότερες είναι η Άθωρ, η Σεκμέτ και η Μπαστέτ.
Το μάτι του Ρα δεν πρέπει να συγχέεται με το μάτι του Ώρου . Ωστόσο, είναι πολύ απλό να διακρίνουμε μια αναπαράσταση ενός ματιού του Ρα από μια αναπαράσταση ενός ματιού του Ώρου:
- Το μάτι του Ρα είναι το μάτι που βλέπετε στα αριστερά (με αντιστροφή, αν ο Ρα σας κοιτούσε με αυτό το μάτι, θα ήταν το δεξί του μάτι!).
- Το μάτι του Ώρου είναι το μάτι που βλέπετε στα δεξιά (με αντιστροφή, αν ο Ώρος σας κοιτούσε με αυτό το μάτι, θα ήταν το αριστερό του μάτι!).
Σύμφωνα με τους Αιγύπτιους, το μάτι του Ρα, ή το μάτι που βλέπει τα πάντα , χαρακτηρίζεται από τον ηλιακό δίσκο ενώ το μάτι του Ώρου αντιπροσωπεύεται από τη Σελήνη.
Δάσκαλος του Taull, Παντοκράτορας, 12ος αι., Εκκλησία Αγίου Κλήμεντος
Το εμβληματικό «Βλέμμα του Χριστού» (γνωστό ως Pantocrátor ) προέρχεται από την τοιχογραφία της αψίδας της εκκλησίας του Αγίου Κλήμεντος στην κοιλάδα Vall de Boí (Taüll) της Καταλονίας. Δημιουργήθηκε από τον ανώνυμο «Δάσκαλο του Taüll» τον 12ο αιώνα, με αφορμή τα εγκαίνια του ναού το 1123.
Αποτελεί ένα από τα αριστουργήματα της ρομανικής τέχνης και ξεχωρίζει για τη μοναδική δύναμη και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του.
Η Ματιά: Τα τεράστια, εκφραστικά, υπνωτικά του μάτια διαθέτουν μια αυστηρή και ταυτόχρονα βαθιά διεισδυτική δύναμη, κοιτάζοντας απευθείας τον παρατηρητή. Αυτό το χαρακτηριστικό λειτουργεί ως η πνευματική παρουσία του Θεού.
Η Έκφραση: Το πρόσωπο είναι απόλυτα συμμετρικό. Συνδυάζει τη μεγαλοπρέπεια του Παντοδύναμου με τη συμπόνια και τη δικαιοσύνη.
Τα Σύμβολα: Στο αριστερό του χέρι κρατάει ανοιχτό βιβλίο με την επιγραφή (Εγώ είμαι το φως του κόσμου), ενώ με το δεξί ευλογεί. Πλαισιώνεται από το γράμμα Α (Άλφα) και Ω (Ωμέγα).
Η Θέση: Το πρωτότυπο έργο αποκολλήθηκε τον 20ό αιώνα για να προστατευθεί και σήμερα εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο Τέχνης της Καταλονίας στη Βαρκελώνη.
.jpg)
Το φιλί του Ιούδα, 1304-06, νωπογραφία του Τζοττο, Παρεκκλήσι Σκροβενι, Πάντοβα, Ιταλία
Η νωπογραφία αποτελεί αριστούργημα της πρώιμης Αναγέννησης.
Η Σύνθεση: Ο Τζόττο απομακρύνεται από τη στατική, βυζαντινή τεχνοτροπία. Δημιουργεί μια εξαιρετικά ζωντανή σκηνή με έντονη αφηγηματική ροή και μια σφιχτοδεμένη σύνθεση.
Η Ένταση: Ο Ιούδας πλησιάζει τον Ιησού για να τον προδώσει με το φιλί. Η φιγούρα του Ιούδα, με την κίτρινη κάπα του να τυλίγεται σχεδόν ασφυκτικά γύρω από τον Χριστό, κυριαρχεί στη σύνθεση.
Τα Βλέμματα;: Οι μορφές χαρακτηρίζονται από τεράστια ψυχολογική ένταση. Τα βλέμματα του Ιησού και του Ιούδα συναντιούνται σε μια κρίσιμη στιγμή, ενώ η κίνηση των στρατιωτών από τη δεξιά πλευρά προσθέτει δραματικότητα στη σύλληψη.
.jpg)
Γιαν βαν Άικ , Ο Γάμος των Αρνολφινι, 1434, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Ο Γάμος των Αρνολφίνι (πίνακας γνωστός και σαν Το Πορτρέτο των Αρνολφίνι ή Οι αρραβώνες των Αρνολφίνι) είναι ελαιογραφία του Φλαμανδού ζωγράφου Γιαν βαν Άικ, που φιλοτεχνήθηκε το 1434 και σήμερα βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Θεωρείται ένα από τα πιο πρωτότυπα έργα στη Δυτική ιστορία της τέχνης κυρίως για την τεχνική του, αλλά και για το πλήθος αμφιλεγόμενων συμβολικών στοιχείων που περιλαμβάνει. Ο πίνακας απεικονίζει τον γάμο ή αρραβώνα ενός επιφανούς ζεύγους της πόλης Μπριζ, του Τζιοβάννι Αρνολφίνι και της γυναίκας του. Ο Αρνολφίνι ήταν έμπορος από την πόλη Λούκα, ο οποίος έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στο Μπριζ. Η γυναίκα που απεικονίζεται είναι η Τζοβάννα Τσενάμι, κόρη εμπόρου. Το έργο φιλοτεχνήθηκε πιθανότατα στο Μπριζ, όπου ο βαν Άικ εργαζόταν στην υπηρεσία του Δούκα της Βουργουνδίας από το 1425.
Στον τοίχο, στο βάθος του νυφικού δωματίου, κρέμεται ένας κυκλικός κυρτός καθρέπτης, στην κορνίζα του οποίου απεικονίζονται σκηνές από τη ζωή και τα Πάθη του Χριστού. Ο καθρέπτης αντανακλά τα πρόσωπα που παραβρίσκονται στη σκηνή και καταλαμβάνουν τον ίδιο χώρο με εμάς τους παρατηρητές. Στον καθρέπτη, στην ανακλώμενη σκηνή, διακρίνεται πιθανώς και ο ίδιος ο καλλιτέχνης.
Άρα έχουμε εδώ και το μάτι του ίδιου του δημιουργού!
Τόσο οι σκηνές περιμετρικά της κορνίζας όσο και η σκηνή μέσα στον καθρέπτη έχουν ζωγραφιστεί με μεγάλη δεξιοτεχνία σαν μικρογραφίες, υποστηρίζεται δε ότι ο βαν Άικ χρησιμοποίησε μεγεθυντικό φακό για αυτό το κομμάτι του έργου. Και σαν να μην έφτανε αυτό, στην επιγραφή πάνω από τον καθρέπτη, που φέρει την υπογραφή του, ο ζωγράφος δηλώνει την παρουσία και τη συμμετοχή του (πιθανότατα ως μάρτυρας για τη νομική εγκυρότητα του γάμου) στο γεγονός. Γράφει: "Ο Γιαν βαν Αϊκ ήταν εδώ 1434".
(λεπτομέρεια)
Λεπτομέρεια από το εργο του Φραντσέσκο ντελ Κοσα " Η Αγία Λουκία", 1473-4
Η Αγία Λουκία κρατάει ένα ζευγάρι μάτια στο έργο του Φραντσέσκο ντελ Κόσα (1473-4) εξαιτίας της σύνδεσής της με το όνομά της και την προστασία της όρασης.
Το όνομα "Λουκία" προέρχεται από τη λατινική λέξη lux, που σημαίνει «φως».
Λόγω αυτού του συμβολισμού, η Αγία καθιερώθηκε στη χριστιανική παράδοση ως προστάτιδα των ματιών και της όρασης.
Σύμφωνα με μεσαιωνικούς θρύλους, η ίδια η Λουκία ξερίζωσε τα μάτια της για να αποθαρρύνει έναν ειδωλολάτρη θαυμαστή της που ήταν εμμονικός με την ομορφιά τους, ή σε άλλες εκδοχές τα μάτια της αφαιρέθηκαν από τους βασανιστές της πριν το μαρτύριό της. Ο Θεός λέγεται ότι της αποκατέστησε το φως.
Η καλλιτεχνική ματιά: Ο Ντελ Κόσα μετατρέπει ευρηματικά τα αποκομμένα μάτια σε ένα λουλούδι που η Αγία κρατά στο χέρι της, αντί για τον δίσκο που συνηθίζεται στην κλασική αγιογραφία, συμβολίζοντας τον εξαγνισμό του πόνου μέσω της πίστης.
Bernardino Pinturicchio, Ερμής, Άργος και Ιώ, 1492-95, fresco, Sala dei Santi, Βατικανό
Στην ελληνική μυθολογία ο Άργος ο Πανόπτης ήταν τερατόμορφος γίγαντας, απόγονος του ομώνυμου ιδρυτή του Άργους. Θρυλικός φρουρός της ερωμένης του Δία Ιούς, την οποία ο Δίας είχε μεταμορφώσει σε αγελάδα για να αποφύγει τις σκηνές ζηλοτυπίας της Ήρας, ο Άργος ήταν γνωστός ως πανόπτης ή μυριωπός γιατί είχε εκατό μάτια διάσπαρτα σε όλο του το σώμα (σύμφωνα με άλλη εκδοχή όμως, μόνο τρία ή τέσσερα). Υποτίθεται, έτσι, ότι μόνο μερικά από τα μάτια «κοιμούνταν» σε κάθε στιγμή, ενώ πάντα θα υπήρχαν κάποια που θα έμεναν ανοικτά. Σε αγγειογραφίες εμφανίζεται ως διπρόσωπος και με σώμα γεμάτο από μάτια.
Ο Άργος ήταν υπηρέτης της Ήρας και φρουρούσε την Ιώ μετά από εντολή της. Τον σκότωσε, εκτελώντας διαταγή του Δία, ο θεός Ερμής με πέτρα ή ξίφος ή δηλητήριο, αφού πρώτα, μεταμφιεσμένος σε βοσκό, τον αποκοίμισε με τη μουσική του. Η Ήρα, για να τιμήσει τον άγρυπνο φύλακα, διατήρησε για πάντα τα εκατό του μάτια στην ουρά των παγωνιών, των ιερών της πουλιών.
Ο Άργος ο Πανόπτης, αγγειογραφία
Άλμπρεχτ Ντύρερ, Αυτοπροσωπογραφία, 1500
Γιατί θεωρείται η πρώτη «Ψυχογραφική» Αυτοπροσωπογραφία;
Η μετωπική στάση: Ο Ντύρερ ζωγράφισε τον εαυτό του κοιτάζοντας κατάματα τον θεατή, μια στάση που μέχρι τότε προοριζόταν αποκλειστικά για τις απεικονίσεις του Χριστού στην όψιμη μεσαιωνική τέχνη.
Το εσωτερικό βλέμμα: Τα μάτια του δεν κοιτάζουν απλώς προς τα έξω, αλλά καθρεφτίζουν μια βαθιά, σχεδόν μελαγχολική αυτοσυνειδησία.
Η θεοποίηση του καλλιτέχνη: Δεν παρουσιάζει τον εαυτό του ως έναν απλό τεχνίτη της εποχής, αλλά ως έναν πνευματικό δημιουργό με θεϊκή σπίθα, αναδεικνύοντας την προσωπική του αγωνία για τη δημιουργία και τη θνητότητα. Η εμπειρία της πρώτης παραμονής του στην Ιταλία πρέπει να έδωσε στον Ντύρερ την ιδέα της αυτοπροσωπογραφίας ως επιβεβαίωσης της πνευματικής του αξίας, σε αντίθεση με τη γερμανική παράδοση που θεωρούσε ακόμη τον καλλιτέχνη απλόν τεχνίτη.
Πάνω αριστερά διακρίνεται το έτος φιλοτέχνησης του έργου και το μονόγραμμα Α.D., ενω δεξιά το κείμενο "Εγώ, ο Άλμπρεχτ Ντύρερ από τη Νυρεμβέργη, σε ηλικία 28 ετών, με αιώνια χρώματα ζωγράφισα τον εαυτό μου".
Λορέντζο Λόττο, Προσωπογραφία άνδρα με λάμπα, 1506-10
Ένα από τα πρώτα και σημαντικότερα δείγματα ψυχολογικής προσωπογραφίας, που μαρτυρεί το ενδιαφέρον των καλλιτεχνών για τις αθέατες πλευρές του ανθρώπου, πέρα από την εξωτερική ομοιότητα. Μπροστά σε ένα λευκό μπροκάρ παραπέτασμα που μοιάζει να το κινει ανεπαίσθητα ο άνεμος, αφήνοντας μόλις να διακρίνεται στην επάνω δεξιά γωνία το αμυδρό φως της λάμπας, εικονίζεται ένας νέος άνδρας με μαύρο ένδυμα και μπερέ, πλούσια κοκκινοξανθη κόμη, μακριά μύτη, μισάνοιχτο στόμα, ατέλειες στην επιδερμίδα, ελαφρώς χαμένο βλέμμα και γενικά αινιγματική έκφραση. Στραμμένος στα τρία τέταρτα, είναι φανερό ότι επιθυμεί να επικοινωνήσει με τον θεατή, σαν για μοιραστεί μια εσωτερική ανησυχία, τη μελαγχολική του διάθεση, ίσως κάποιο πάθος που τον ταλανίζει, μια πολύ προσωπική στιγμή μέσα στη γοργή ροή του χρόνου, όπως τη συμβολίζει η αδύναμη φλόγα της λάμπας
Jan Provost, Η Ιερή Αλληγορία, 1510-15, Μουσείο Λούβρου
Το έργο αποτελεί μια σύνθετη εικονογραφική παρουσίαση της Θεϊκής Πρόνοιας και του ανθρώπινου πεπρωμένου:
Το Βλέμμα της Ψυχής: Στο κάτω μέρος, ένα ανθρώπινο πρόσωπο με στραμμένα τα χέρια ψηλά κοιτάζει με δέος προς τον ουρανό, συμβολίζοντας την αναζήτηση της λύτρωσης και της Θείας Χάρης.
Το Σύμπαν στα Χέρια του Θεού: Στο κέντρο, η υδρόγειος σφαίρα (ο Κόσμος) κρατιέται από το χέρι του Θεού και φέρει στην κορυφή της έναν σταυρό.
Ο Χριστός και η Εκκλησία: Στη μία πλευρά του κόσμου κάθεται ο Ιησούς, κρατώντας το δίκοπο σπαθί της Αλήθειας. Στην άλλη πλευρά κάθεται η Παναγία, η οποία κρατά ένα σεντούκι με τους πνευματικούς θησαυρούς και το κρίνο του ελέους, ελευθερώνοντας ταυτόχρονα το Άγιο Πνεύμα υπό τη μορφή περιστεριού.
Στην ιερή αλληγορία, «το μάτι του Θεού» αναφέρεται συνήθως στον Παντεπόπτη Οφθαλμό (ή Μάτι της Πρόνοιας). Συμβολίζει την παντογνωσία, τη θεϊκή επαγρύπνηση και την πανταχού παρούσα παρουσία του Δημιουργού που παρατηρεί και προστατεύει την ανθρωπότητα.
Αντιπροσωπεύει την άγρυπνη συνείδηση, την πνευματική όραση και το θείο φως που δεν κρύβεται από καμία ανθρώπινη πράξη.
Οι Ακτίνες Φωτός: Δηλώνουν τη θεία χάρη, τη λάμψη της αλήθειας και την απομάκρυνση του σκοταδιού (άγνοιας).
Καραβάτζιο, Η Μέδουσα, 1597, Πινακοθήκη Ουφίτσι, Φλωρεντία
Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο Περσέας χρησιμοποίησε το κομμένο κεφάλι της Γοργόνας Μέδουσας που είχε φίδια αντί μαλλιά, ως ασπίδα με την οποία μετέτρεπε τους εχθρούς του σε πέτρα. Από τον 16ο αιώνα η Μέδουσα θεωρείτο πως συμβόλιζε τον θρίαμβο της λογικής επί των αισθήσεων.
Η συγκεκριμένη Μέδουσα είναι ελαιογραφία του Ιταλού ζωγράφου του μπαρόκ, Καραβάτζιο. Δημιουργήθηκε γύρω στα 1597 και βρίσκεται σήμερα στην Πινακοθήκη Ουφίτσι, στη Φλωρεντία.
Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του έργου είναι το βλέμμα: η Μέδουσα είναι ζωγραφισμένη τη στιγμή της αποκεφαλίωσής της, με τα μάτια ορθάνοιχτα, το στόμα μισάνοιχτο από τον τρόμο και τα φίδια να σπαρταρούν.
Η δύναμη του βλέμματος και η ψευδαίσθηση του πίνακα βασίζονται σε τέσσερα βασικά στοιχεία:
Η Ψευδαίσθηση της Ασπίδας: Ο πίνακας δεν είναι επίπεδος. Ο καρδινάλιος Φραντσέσκο Μαρία Ντελ Μόντε παρήγγειλε το έργο για να δωριστεί στον δούκα Φερδινάνδο Α΄ των Μεδίκων, πάνω σε μία κυρτή, ξύλινη ασπίδα.
Η Ανατροπή του Μύθου: Αντί να πέφτει το θύμα θύμα του βλέμματος της Μέδουσας, ο θεατής νιώθει ότι εκείνος κοιτάζει το τέρας. Ο Καραβάτζιο αποδίδει την τρομακτική στιγμή όπου η Μέδουσα αντικρίζει τον ίδιο της τον θάνατο και «πετρώνει» από τον τρόμο.
Η Δραματική Ένταση: Ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί την τεχνική του chiaroscuro (έντονες αντιθέσεις φωτός και σκιάς) για να δώσει τρισδιάστατο όγκο στο κομμένο κεφάλι, τονίζοντας το αίμα που στάζει και κάνοντας το κεφάλι να μοιάζει ζωντανό αλλά καθηλωμένο στη φρίκη.
Marcus Gheeraerts ο νεότερος, The Rainbow Portrait, 1600-2
Θεοποιεί οπτικά την βασίλισσα Ελισάβετ αναπαριστώντας την χωρίς ηλικία. Τα μάτια και τα αυτιά που υπάρχουν σε όλο το ένδυμα της συμβολίζουν το γεγονός ότι έχει τα μάτια και τα αυτιά της πάντοτε ανοιχτά και παντού ώστε να υπηρετεί και να προστατεύει τον λαό της.
Darcis, Η Λογική, 18ος αι.
Η Γαλλική Επανάσταση ήταν περίοδος μεγάλων κοινωνικών και πολιτικών αναταραχών στη Γαλλία, που διήρκεσε από το 1789 έως το 1799. Ανέτρεψε τη μοναρχία, καθιέρωσε μια μορφή δημοκρατίας, πέρασε από περιόδους βίαιων πολιτικών ταραχών, και κατέληξε σε μια δικτατορία υπό τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη.
Με την Γαλλική επανάσταση, το μάτι έγινε το έμβλημα της λογικής, του ελέγχου και της τάξης και απεικονιζόταν να λάμπει στο στήθος της Λογικής που κοσμούσε ένα κολλαρο με αριθμούς, σύμβολο των Μαθηματικών, μιας άσκησης απόλυτης λογικής.
Ρενέ Μαγκρίτ, Ο ψεύτικος καθρέφτης, 1928
Το έργο απεικονίζει ένα γιγάντιο ανθρώπινο μάτι. Στη θέση της ίριδας, ο Βέλγος σουρρεαλιστής ζωγράφος τοποθέτησε έναν φωτεινό ουρανό με λευκά σύννεφα, αμφισβητώντας την ανθρώπινη αντίληψη και τη φύση της πραγματικότητας.
Βασικά Χαρακτηριστικά του Έργου
Η Ίριδα ως Ουρανός: Ο Μαγκρίτ αντικαθιστά την κλασική ίριδα με έναν συννεφιασμένο ουρανό, υποδηλώνοντας ότι αυτό που "βλέπουμε" δεν είναι απλώς μια αντανάκλαση του κόσμου, αλλά μια υποκειμενική ερμηνεία του μυαλού μας.
Η Μαύρη Κόρη: Η κόρη του ματιού παραμένει μια αδιαπέραστη μαύρη άβυσσος, δημιουργώντας μια αίσθηση μυστηρίου και κενού.
Η Οπτική της Παρατήρησης: Ο πίνακας παίζει με τους ρόλους θεατή και παρατηρούμενου, καθώς εμείς κοιτάζουμε το μάτι, αλλά ταυτόχρονα νιώθουμε ότι το ίδιο το μάτι μας παρακολουθεί.
Μαν Ρέι, Δάκρυα, 20ος αι.
Τα περίφημα «Δάκρυα» (Glass Tears) είναι ένα από τα πιο εμβληματικά πορτρέτα του 20ού αιώνα.
Αυτή η φωτογραφία απεικονίζει το μάτι μιας γυναίκας (που ανήκει στη Λι Μίλερ, μούσα και σύντροφό του), όπου έχουν τοποθετηθεί ψεύτικα, γυάλινα δάκρυα.
Το μήνυμα: Θεωρείται μια καλλιτεχνική αποτύπωση του πόνου και μια συναισθηματική αντίδραση του φωτογράφου μετά το οριστικό τέλος της θυελλώδους σχέσης τους.
Η αξία: Η συγκεκριμένη φωτογραφία έγραψε ιστορία όταν μια αυθεντική εκτύπωσή της πωλήθηκε σε δημοπρασία το 2022 ξεπερνώντας τα 2 εκατομμύρια δολάρια, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική της αξία.
---------
Σύγχρονοι Έλληνες Ζωγράφοι
.jpg)
Αδριανός
.jpg)
Λαμπρινή Μποβιατσου
Όταν ο Αδριανός φτιάχνει την αυτοπροσωπογραφία του, ανακατασκευάζει μια γέφυρα επικοινωνίας του εξωτερικού με τον εσωτερικό κόσμο. Η κατεύθυνση του ματιού προς τον κόσμο, αντιπαρατίθεται στην εδραιωμένη πραγματικότητα που θέλει την εικόνα να μην έχει πια συμβολική ιδιότητα. Κλείνοντας το ένα μάτι, παρατηρεί το περιβάλλον και όλες του τις λεπτομέρειες δίνοντας ξανά στα πράγματα το μυστήριο που τα διέπει. Επαναστατεί, γιατί ξεφεύγει από τη λογική της σύγχρονης εποχής που θέλει να θεωρείται ως η ιστορική περίοδος της πληθωρικής οπτικής επικοινωνίας. Μέσα από το μάτι του καλλιτέχνη, ο θεατής ξαναβρίσκει το μυστήριο της έρευνας του χώρου και αντιστέκεται στο φαινόμενο της ποσοτικής οπτικής πληροφόρησης. Ώσπου μπορεί να αντικρύσει το είδωλό του και ίσως τον πραγματικό εαυτό του στον καθρέφτη.
Η όραση παίζει μεγάλο ρόλο και στη ζωγραφική της Λαμπρινής Μποβιάτσου. Το βλέμμα της, έντονο, παρατηρεί τον εαυτό της και τον κόσμο, σε μια προσπάθεια αποτύπωσης της πραγματικής αλλά και πλασματικής της ταυτότητας. Ο θεατής βλέπει με τα μάτια της ίδιας την δική της πραγματικότητα που καθρεφτίζεται σε αντικείμενα, σκεύη, τζάμια ή στην οθόνη κάποιου υπολογιστή. Η όραση αποκτά και εδώ τον ιερό της χαρακτήρα. Ο Θεός-Δημιουργός-Καλλιτέχνης παρατηρεί τον άνθρωπο που ο ίδιος έχει δημιουργήσει.
Και στις δύο περιπτώσεις οι καλλιτέχνες, μέσω της απεικόνισης του ματιού, επαναφέρουν την αντίληψη της ιερότητας της τέχνης. Το μάτι του καλλιτέχνη μετατρέπεται στο μάτι του Δημιουργού που παρατηρεί το μυστήριο του σύμπαντος σε μια προσπάθεια εύρεσης του εαυτού και του Μεγάλου Όντος που βλέπει τα πάντα.
Το βλέμμα του ερωτευμένου
Το φιλί, τέλος 6ου αι. π. Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο . Αποδίδεται στον ζωγράφο του Ξυλουργού, 515-500 π Χ.
Το όστρακο εικονίζει έναν στεφανωμένο νεαρό, που δίνει με τα μάτια ανοιχτά το πρώτο του φιλί. Εκείνη τον έχει αγκαλιάσει τρυφερά με τα δύο χέρια της και έχει βάλει τα δάχτυλά της στα μαλλιά του. Η μορφή της όμως δεν διακρίνεται καθώς το όστρακο έσπασε, αφήνοντας πάνω στο θραύσμα μόνο τα χείλη της. Το υπόλοιπο σώμα της χάθηκε στην αιωνιότητα της Αθήνας.
Μπορεί στον δημιουργό του να ζητήθηκε να φιλοτεχνήσει αναρίθμητα αγγεία στην καριέρα του, στον αθηναϊκό Κεραμεικό, αλλά αυτό εδώ, σίγουρα το είχε ζήσει πριν να το «γράψει» πάνω στον πηλό. Κοιτάξτε το βλέμμα. Δεν είναι παρά το βλέμμα του ερωτευμένου. Ένα μικρό κι αθέατο θραύσμα λοιπόν από ψημένο χώμα αφηγείται μια αγάπη στην Αθήνα και ίσως, τελικά, ό,τι οφείλει να ζήσει όποιος περπατάει σ' αυτήν τη γη.
